Cromvoirt
Cromvoirt is een dorp en voormalige gemeente in de gemeente Vught, in de provincie Noord-Brabant. Het ligt tussen ’s-Hertogenbosch, Vught en de Loonse en Drunense Duinen, en telde in 2023 ongeveer 830 inwoners op 9,7 km².
Het is een lintvormig straatdorp dat rond 1100 ontstond op de overgang van hoger zandgrond naar het laaggelegen stroomdal van de Maas. Om overstromingen te voorkomen werd Cromvoirt omringd door een ringdijk, die nu nog als de Cromvoirtse Dijk in het landschap te zien is. De oudste bekende vermelding van de naam dateert uit 1312; de naam betekent ongeveer "doorwaadbare plaats bij de kromming", verwijzend naar de Zandleij.
Cromvoirt was tussen 1811 en 1933 een zelfstandige gemeente. Het had een eigen gemeentehuis aan de Sint-Lambertusstraat, ontworpen door Derk Semmelink, en een wapen met de heilige Lambertus. In 1933 werd het dorp bij Vught gevoegd; de buurtschap Deuteren ging naar ’s-Hertogenbosch.
De dorpskerk is de Sint-Lambertuskerk, gebouwd in 1888 naar een ontwerp van Carl Weber. De oorspronkelijke toren werd in 1944 opgeblazen en later vervangen door een lagere toren. Voor 1888 maakte het dorp gebruik van een schuurkerk.
Cromvoirt was altijd een landbouwdorp, met gemengd bedrijf, aardappelteelt en later veeteelt. Tegenwoordig ligt het tussen de Vughterheide en het Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen: een rustig Brabants dorp met groen en geschiedenis in de achtertuin.